AI w edukacji: ryzyka i wyzwania

Korzystanie z AI bywa wygodne i odciąża w wielu zadaniach, ale jednocześnie uważane jest za jeden z większych problemów cywilizacyjnych w szkole. Udowodniono bowiem, że im częstsze korzystanie z AI, tym niższe wyniki w testach myślenia krytycznego, niższa aktywność mózgu i gorsze zapamiętywanie. Zdarza się, że uczeń tak bardzo opiera się na AI, że jego rozwój poznawczy zostaje wyraźnie opóźniony. Warto więc zastanowić się, gdzie pojawia się realne ryzyko i jak zachować równowagę, która będzie wspierać, a nie szkodzić. 

Poniżej omawiamy pięć najważniejszych problemów związanych z korzystaniem z AI w nauce i wyjaśniamy, dlaczego bezrefleksyjne korzystanie z niej potrafi bardziej zaszkodzić niż pomóc.

Jednym z głównych zagrożeń jest stopniowe uzależnianie się od narzędzi AI. Jeśli uczeń oddaje sztucznej inteligencji większość swojej pracy, to osłabia swoją sprawczość i logiczne myślenie. 

Wystarczy prosty przykład: uczeń korzysta z AI do napisania wypracowania, choć sam nie rozumie tematu. Tekst wygląda poprawnie, zadanie jest wykonane, ale wiedza nie zostaje w żaden sposób utrwalona. Uczeń nie nabywa więc żadnych nowych umiejętności i pod względem poznawczym stoi w miejscu.

Kolejnym ryzykiem wynikającym z korzystania z AI, jest osłabienie umiejętności językowych. Jeśli bowiem sztuczna inteligencja przejmie za ucznia poprawianie błędów językowych albo tworzenie tekstów od A do Z, to mamy naturalnie coraz mniej okazji do ćwiczenia własnych kompetencji. Z czasem pogarsza się poprawność językowa, wypowiedzi stają się uboższe, a samodzielność drastycznie maleje. Szczególnie wyraźnie widać to u osób uczących się języka obcego. Kopiowanie gotowych fragmentów tekstu wyraźnie spowalnia rozwój językowy i sprzyja budowaniu bariery językowej.

AI sprawia, że sięgnięcie po gotowe treści jest dziś banalnie proste. Wystarczy jedno polecenie i pojawia się tekst, który można oddać jako własny. W takiej sytuacji granica między samodzielną pracą a tym, co wygenerowane, zaczyna się rozmywać. A wraz z nią zanika też poczucie odpowiedzialności za efekt.

Dochodzi do tego jeszcze jeden problem: nauczyciel nie zawsze ma narzędzia, by jednoznacznie ocenić, czy uczeń korzystał z AI. Rodzi to napięcie i niepewność po obu stronach. Bez jasnych zasad łatwo bowiem o sytuacje, w których standardy edukacyjne zaczynają się chwiać i to nie z powodu złej woli, lecz dlatego, że rzeczywistość zmieniła się szybciej niż obowiązujące reguły.

Wpływ AI nie kończy się na samej wiedzy. Zmienia też sposób myślenia i odczuwania. Niektórzy uczniowie zaczynają utożsamiać „mam odpowiedź” z „rozumiem temat”. Jest to złudzenie bardzo przekonujące, ale tylko do momentu, gdy trzeba coś wyjaśnić własnymi słowami.

Z czasem pojawia się też zależność od wsparcia z zewnątrz. Zadanie bez AI zaczyna wydawać się trudniejsze niż wcześniej, a pewność siebie stopniowo słabnie. Błędne odpowiedzi nasilają frustracje, a to prowadzi do zniechęcenia i przekonania, że „i tak sobie nie poradzę”.

Najciszej, ale bardzo konsekwentnie, AI wpływa na wyobraźnię. Jeśli pomysły są zawsze pod ręką, coraz rzadziej sięgamy po nasze własne. Zanika moment szukania, błądzenia, łączenia skojarzeń — a to właśnie wtedy rodzi się coś oryginalnego i wtedy wytężamy swoją kreatywność i wyobraźnię.

Uczeń przyzwyczajony do gotowych rozwiązań zaczyna odtwarzać schematy, zamiast kreatywnie tworzyć. Z czasem trudniej mu zacząć od zera, bez uprzednich podpowiedzi. A przecież to umiejętność samodzielnego myślenia stanowi fundament dalszego rozwoju.

AI nie musi być zagrożeniem. Może stać się dobrym narzędziem — pod warunkiem że używa się go z głową.

• Burza pomysłów. AI może podsunąć temat czy kierunek pracy, ale warto potraktować to jako punkt wyjścia, nie gotowe rozwiązanie.
• Ćwiczenie umiejętności. Dobrze sprawdza się jako wsparcie w nauce, o ile najpierw spróbujesz rozwiązać problem sam, a dopiero potem sprawdzisz odpowiedź.
• Informacja zwrotna. Pomaga wychwycić błędy i je poprawić, ale ma to wartość tylko wtedy, jeśli praca została wykonana samodzielnie. 

Nauczyciele mogą wspierać bezpieczne korzystanie z AI poprzez jasne zasady: 

• dopuszczanie AI przy szukaniu pomysłów lub sprawdzaniu słownictwa, ale nie przy wykonywaniu całego zadania, 
• korzystanie z AI tylko na wybranych etapach pracy, np. podczas planowania,
• zachęcanie do krytycznego myślenia i analizowania odpowiedzi zamiast ich bezrefleksyjnego przyjmowania.