Jak rozwijać umiejętności komunikacyjne dziecka? mówienie, słuchanie, czytanie i pisanie

Podstawowe umiejętności komunikacyjne to: mówienie, słuchanie, czytanie i pisanie.

Bliskim, lecz szerszym pojęciem jest także kompetencja komunikacyjna rozumiana jako umiejętność użycia języka stosownie do okoliczności: sytuacji, odbiorcy, potrzeb i celów. Składa się na to m.in: poprawne stosowanie reguł gramatycznych, dobór słownictwa do sytuacji, świadome stosowanie strategii komunikacyjnych oraz tworzenie dyskursu przez odpowiednie łączenie wypowiedzi w sekwencje. Wypracowanie podstawowych umiejętności komunikacyjnych jest potrzebne do budowania szerzej rozumianej kompetencji komunikacyjnej. 

Choć główne umiejętności komunikacyjne skupiają się na aspekcie werbalnym, warto mieć na uwadze, że kompetencja komunikacyjna będzie obejmowała także umiejętność dekodowania i nadawania komunikatów niewerbalnych. Jest to niezbędne dla pełnego zrozumienia kontekstu oraz zwiększa czytelność przekazu.

Dlaczego umiejętności komunikacyjne są tak ważne, wyjaśnia Lucyna Smółka we wprowadzeniu do książki „Kompetencja komunikacyjna dzieci sześcio–siedmioletnich”:

We współczesnej szybko zmieniającej się rzeczywistości umiejętność efektywnego porozumiewania się jest szczególnie ceniona. W dużej mierze decyduje o sukcesach osobistych i zawodowych człowieka. W reformowanej oświacie została uznana za jedną z kompetencji kluczowych, w które szkoła powinna wyposażyć ucznia, by zwiększyć jego skuteczność w działaniu poznawczym i społecznym. Przy obecnym tempie cywilizacyjnych przeobrażeń, gdy wiedza dezaktualizuje się bardzo szybko, ważne jest, by uczeń nie tyle gromadził ją, ile posiadał odpowiednie kompetencje pozwalające mu na maksymalną samodzielność w docieraniu do informacji, w wykorzystaniu źródeł wiedzy czy też przekazywaniu posiadanych informacji. Istotne jest przy tym, by rozwijał swą osobowość, otwierał się na drugiego człowieka, budował poczucie odpowiedzialności za siebie i innych. Osiągnięcie tych ważnych celów nie jest możliwe bez odpowiedniego poziomu kompetencji komunikacyjnej. 

[…] 

Pierwsze sześć lat życia dziecka to najważniejszy okres dla rozwijania umiejętności komunikacyjnych. Zaniedbania powstałe w tym okresie trudno później nadrobić. 

Badania wskazują 5 istotnych korzyści wynikających z wczesnego rozwoju kompetencji językowych. Dotyczy to zarówno dwuletnich maluchów, które dopiero budują umiejętność mówienia, jak i dzieci w wieku szkolnym.

1. Większy zasób słów. Dzieci, do których rodzice mówią więcej, mają bogatsze słownictwo już w wieku 2 lat niż rówieśnicy mniej eksponowani na komunikaty kierowane bezpośrednio do nich. Wyniki badań opisano w artykule „Talking to children matters: Early language experience strengthens processing and builds vocabulary”.
2. Sprawniejsze przetwarzanie językowe. W tym samym badaniu wykazano, że wczesne mówienie do dziecka zwiększa jego sprawność przetwarzania językowego.
3. Skuteczniejsza edukacja i ułatwione życie szkolne. Jak podaje Magdalena Grochowalska: „Przyjmując założenie, że proces edukacyjny jest ciągiem kontaktów interpersonalnych, wzajemnych oczekiwań, interakcji, dążeń do wyrażania siebie poprzez różnorodne procesy komunikacyjne (Koć-Seniuch 1998), możemy stwierdzić, że w edukacji komunikowanie się jest jednym z najważniejszych czynników rozstrzygających o przebiegu i jakości tego procesu”. 
4. Mniej konfliktów rówieśniczych i lepsze relacje społeczne. Zespół badawczy pod kierownictwem dr. Johna Gottmana z University of Washington wykazał, że dzieci o wyższych umiejętnościach komunikacyjnych doświadczają aż 40% mniej konfliktów rówieśniczych, a także lepiej radzą sobie w sytuacjach społecznych (dane za serwisem BezStrachu.org.pl). 
5. Mniej problemów behawioralnych w perspektywie długoterminowej. Jak podaje „Journal of Child Psychology and Psychiatry” (2021), wczesne działania na rzecz rozwijania kompetencji komunikacyjnych u dziecka mogą zmniejszyć problemy behawioralne nawet o 60% w perspektywie długoterminowej.

Strategie rozwijania umiejętności komunikacyjnych u dziecka powinny być dopasowane do wieku dziecka. U dzieci w wieku przedszkolnym skup się na wzbogacaniu słownictwa, gramatyce i fonologii – rozróżnianiu poszczególnych dźwięków mowy. Z dziećmi w wieku szkolnym warto ćwiczyć myślenie abstrakcyjne i krytyczne oraz dyskurs i argumentację. 

Zanim przejdziemy do szczegółowych metod dopasowanych do etapu rozwoju dziecka, warto przytoczyć uniwersalne metody, które zadziałają w każdym wieku:

1. Rozmawiaj z dzieckiem.
2. Dbaj o dobrą komunikację, słuchaj aktywnie.
3. Czytaj dziecku i z dzieckiem.
4. Stosuj pomoce wizualne: obrazki, gesty, elementy otoczenia.
5. Wdrażaj dobre praktyki, takie jak: bycie na poziomie dziecka (językowo i fizycznie, parafrazowanie jego wypowiedzi czy powtarzanie.

Wskazówki dla dzieci w wieku przedszkolnym (3–6 lat). Kształtowanie podstaw języka

Dzieci w wieku 3–6 lat szybko zwiększają zasób leksykalny (słownictwa), uczą się budować zdania, zadają też dużo pytań i doskonalą umiejętności gramatyczne, popełniając stopniowo coraz mniej błędów. Docierają do momentu, w którym potrafią np. opowiadać historie, wypowiadać poprawnie wszystkie głoski, powtarzać usłyszane opowieści z zachowaniem poprawnej kolejności zdarzeń, a także definiować opisowo. Sześciolatek zaczyna sprawnie poruszać się w konwersacji: utrzymuje temat rozmowy, utrzymuje kontakt z rozmówcą, używa języka do rozwiązywania problemów i współpracy.

Oto 7 sposobów na to, jak możesz wspierać dziecko w wieku 3–6 w kształtowaniu umiejętności językowych (metody uszeregowano etapami – od najmłodszych maluchów do 6-latków):

1. Rozmowa w każdych okolicznościach. Dzięki temu dziecko uczy się znaczeń słów oraz struktur gramatycznych.
2. Rozwijanie wypowiedzi dziecka. Powtórz komunikat dziecka, ale uzupełnij go. Np. gdy dziecko wskazuje na piłkę i mówi: „piłka”, możesz powiedzieć: „Niebieska piłka leży pod drzewem, chcesz się nią pobawić?”. 
3. Modelowanie rozbudowanego i poprawnego języka. Rozmawiając z dzieckiem, podtrzymuj konwersację: rozwijaj wypowiedzi dziecka, dopytuj, a niepoprawne gramatycznie wypowiedzi powtarzaj w poprawnej wersji, dodając pytanie, aby dziecko mogło kontynuować konwersację.
4. Zabawy symboliczne pozwalają rozbudowywać słownik i ćwiczyć język typowy dla różnych sytuacji w bezpiecznym otoczeniu. Bawcie się w sklep, w szkołę, w czarodziejów, piratów i wszystko, co przyjdzie Wam do głowy.
5. Piosenki i rymowanki. Rytm i powtarzalne struktury ułatwiają zapamiętywanie i są formą nauki przez zabawę, ćwiczą słuch fonologiczny i wymowę.
6. Szukanie okazji do mówienia. Dopytuj, komentuj, opowiadaj, co widzisz i co się dzieje, słowem: stwarzaj warunki do budowania wypowiedzi.
7. Podsumowywanie historii. Proś dziecko, aby opowiedziało Ci przeczytaną bajkę, obejrzaną animację albo zajście, którego było świadkiem.

Strategie dla dzieci w wieku szkolnym (7–12 lat). Rozwój myślenia abstrakcyjnego

Dzieci w wieku szkolnym mają doskonałą bazę językową: znają bardzo dużo słów, struktur gramatycznych, zasady prowadzenia rozmów, mają umiejętność opowiadania, parafrazowania i są w stanie odbywać długie rozmowy oraz tworzyć treści o rozmaitym przeznaczeniu (w mowie i piśmie). W tym wieku ważne jest uczenie myślenia abstrakcyjnego, krytycznego oraz argumentacji, a także doskonalenie zdolności opowiadania i przewidywania przyszłych zdarzeń (wnioskowania). Dzięki temu uczeń może np. wyłapywać nieścisłości i błędy, z dystansem podchodzić do treści, z którymi styka się w internecie, zastanowić się nad konsekwencjami tego, co zrobi, a także uzasadniać swoje stanowisko oraz budować autoprezentacje. Są to umiejętności bardzo przydatne przez całe życie.

Oto 10 sposobów na to, aby rozwinąć umiejętności komunikacyjne u dzieci w wieku 7–12 lat (metody uszeregowano etapami – od metod pracy z młodszymi dziećmi do porad dotyczących starszych dzieci):

1. Opowiadanie na podstawie ilustracji lub historyjek obrazkowych. Dziecko opisuje, co widzi, porządkuje zdarzenia w czasie, uczy się logicznej narracji i doskonali stosowanie spójników.
2. Zabawy w „dlaczego?” i „co by było, gdyby…?”. Pomagają rozwijać myślenie przyczynowo-skutkowe, przewidywanie konsekwencji i formułowanie hipotez.
3. Parafrazowanie usłyszanych treści. Dziecko opowiada własnymi słowami fragment bajki, tekstu lub rozmowy – ćwiczy rozumienie, selekcję informacji i precyzję językową.
4. Rozmowy problemowe oparte na codziennych sytuacjach. Wspólne analizowanie konfliktów, wyborów bohaterów książek lub realnych zdarzeń uczy argumentowania i przyjmowania różnych perspektyw.
5. Tworzenie własnych zakończeń historii. Rozwija kreatywność językową, wnioskowanie oraz umiejętność planowania wypowiedzi.
6. Dyskusje moderowane (mini-debaty). Dzieci uczą się wyrażania opinii, słuchania innych, odnoszenia się do cudzych argumentów i kulturalnego niezgadzania się. W dalszej części tekstu poznasz więcej zalet debatowania.
7. Ćwiczenia z rozpoznawania faktów i opinii. Analiza prostych tekstów, reklam lub treści z internetu wspiera krytyczne myślenie i odporność na manipulację.
8. Pisanie krótkich form użytkowych. Notatki, zaproszenia, e-maile, ogłoszenia czy instrukcje uczą dostosowania języka do celu i odbiorcy.
9. Autoprezentacje i opowiadanie o sobie. Dziecko uczy się porządkować informacje, mówić jasno o swoich potrzebach, zainteresowaniach i mocnych stronach.
10.  Refleksja po rozmowie lub działaniu. Wspólne omawianie: co się udało, co można było powiedzieć inaczej, jakie były skutki wypowiedzi – rozwija samoświadomość komunikacyjną.

Twoje dziecko potrzebuje wsparcia w rozwijaniu jednej (albo kilku) z głównych umiejętności komunikacyjnych? Niżej znajdziesz ćwiczenia na słuchanie, mówienie, czytanie i pisanie.

Ćwiczenia na aktywne słuchanie i przetwarzanie informacji

Aktywne słuchanie to pełne zaangażowanie się w rozmowę. Celem jest zrozumienie drugiej osoby, a nie tylko usłyszenie jej słów. Aktywne słuchanie obejmuje: skupienie się na rozmówcy, uwzględnienie jego mowy ciała i emocji, zadawanie pytań, parafrazowanie, unikanie oceny.

Aktywne słuchanie u dziecka można rozwijać od najmłodszych lat, najpierw przez własną postawę, potem przez wspólne ćwiczenia, np.: 

• Dawanie mu pełnej uwagi – kontakt wzrokowy i fizyczny, brak rozpraszaczy. Odłóż telefon, zniż się do poziomu dziecka, patrz dziecku w oczy.
• Nieprzerywanie – aktywne słuchanie zakłada, że każda strona wypowie się bez przeszkód. Pozwól dziecku dokończyć wypowiedź bez pośpiechu i oceniania.
• Zadawanie otwartych pytań. Zachęcaj do rozwinięcia myśli („Co najbardziej Cię poruszyło?”, „Jak się z tym czułeś?”).
• Parafrazowanie. Powtarzaj własnymi słowami to, co dziecko powiedziało, aby pokazać, że rozumiesz („Czyli byłeś smutny, bo…”).
• Okazywanie empatii i akceptacji wobec uczuć dziecka (np. „To musiało być dla ciebie trudne”).
• Pozytywne wzmocnienia. Krótkie: „Rozumiem”, „Mhm” pokazuje zainteresowanie.
• Modelowanie zachowania – dawaj dobry przykład, aktywnie słuchając osób w swoim otoczeniu.
• Wspólne aktywności: czytanie książek, słuchanie muzyki i rozmowy budują koncentrację i relację.

Przetwarzanie informacji jest warunkiem rozumienia komunikatów. To proces, w którym człowiek odbiera komunikat, rozumie go, analizuje, porządkuje oraz łączy z posiadaną wiedzą, aby móc go zapamiętać i wykorzystać. Oto jak możesz wspierać tę umiejętność dziecka:

• Proś dziecko, aby własnymi słowami powtórzyło usłyszaną informację.
• Zachęcaj do zadawania pytań, gdy coś jest niejasne.
• Dziel dłuższe komunikaty na krótsze i prostsze części.
• Ćwicz porządkowanie informacji w odpowiedniej kolejności.
• Wspólnie wskazujcie najważniejsze elementy wypowiedzi.
• Zachęcaj do wyciągania prostych wniosków z usłyszanych treści.

Jak wzmocnić płynność i precyzję wypowiedzi ustnej (ćwiczenie mówienia)?

We wzmacnianiu płynności i precyzji wypowiedzi ustnej u dzieci najważniejsze jest stworzenie stymulującego środowiska komunikacyjnego, w którym dziecko czuje się bezpiecznie i jest zachęcane do mówienia.

Oto 5 podstawowych zasad wspierania rozwoju mowy:

1. Zanurzenie w języku i bogate środowisko językowe. Rodzice i opiekunowie powinni jak najczęściej rozmawiać z dzieckiem, komentując codzienne czynności i otoczenie, używając przy tym wyraźnej i poprawnej mowy. Ważne jest, aby unikać zdrobnień i opisywać czynności, wyróżniając nazwy gestem lub intonacją.
2. Aktywne słuchanie i brak presji czasu. Należy uważnie słuchać dziecka, podążać za jego zainteresowaniami i nie przerywać mu wypowiedzi. Dziecko powinno mieć czas na dokończenie myśli i swobodne wyrażenie się. Nie należy go wyręczać w mówieniu ani odgadywać jego potrzeb, lecz motywować do samodzielnego komunikowania się.
3. Brak krytyki i porównywania. Ważne jest, aby nigdy nie krytykować mowy dziecka ani nie porównywać go z rówieśnikami, aby nie zniechęcać do mówienia. Pamiętaj, że każde dziecko rozwija się w swoim tempie i porównywanie przyniesie więcej szkód niż pożytku.
4. Poprawne powtarzanie. Gdy dziecko używa niepoprawnych form, powtórz po nim tę samą treść w skorygowanej formie, ale nie nalegaj na powtarzanie słów przez dziecko.
5. Ucz przez zabawę. Warto wykorzystywać różnorodne gry i aktywności, które angażują aparat mowy i rozwijają umiejętności komunikacyjne w sposób naturalny i przyjemny.

Ćwiczenia ogólnorozwojowe wspierające mowę:

• Czytanie i śpiewanie. Codzienne czytanie książek, nazywanie ilustracji i zadawanie pytań rozwija słownictwo, poprawia koncentrację i uczy poprawnej budowy zdań. Śpiewanie piosenek, powtarzanie wierszyków i wyliczanek wspiera naukę rytmu i melodii języka, wzbogaca słownictwo oraz wzmacnia aparat głosowy. Badania wskazują, że śpiewanie podczas zabawy zwiększa uwagę dzieci i ma znaczący wpływ na naukę języka.
• Rozmowy o codziennych sprawach. Zachęcanie dzieci do opowiadania o swoich przeżyciach i emocjach rozwija ich umiejętności konwersacyjne i zdolność wyrażania siebie.
• Ograniczanie czasu przed ekranem. Nadmierne oglądanie bajek i korzystanie z technologii może spowalniać rozwój mowy.
• Rozwój ruchowy. Ruch, zarówno duża, jak i mała motoryka, jest ściśle powiązany z rozwojem mowy. Aktywny wypoczynek na świeżym powietrzu pomaga rozładować wewnętrzne napięcia, co korzystnie wpływa na płynność mówienia.

Ćwiczenia aparatu mowy (tzw. gimnastyka buzi i języka):

Sprawność narządów artykulacyjnych (języka, warg, podniebienia miękkiego, żuchwy) jest fundamentalna dla wyrazistości wypowiedzi. Ćwiczenia powinny być wykonywane systematycznie, najlepiej w formie zabawy.

Ćwiczenia oddechowe poprawiają kontrolę nad głosem i artykulacją, poszerzają pojemność płuc i wydłużają fazę wydechową, co warunkuje płynności mowy, zwłaszcza w przypadku dłuższych zdań i wypowiedzi. Przykłady ćwiczeń oddechowych:

• Głęboki wdech nosem (do brzucha) i powolny wydech ustami.
• Dmuchanie na wiatraczek, piórka, watkę, bańki mydlane.
• Chuchanie na ręce.
• Nadmuchiwanie balonika.
• Powtarzanie głosek na jednym wydechu.

Ćwiczenia języka mają na celu usprawnienie ruchomości i precyzji tego narządu:

Wysuwanie języka na brodę i unoszenie czubka języka w kierunku nosa.

• Dotykanie czubkiem języka kącików warg, liczenie zębów.
• Oblizywanie warg i zębów.
• Układanie języka na kształt szpilki, rurki, łyżeczki.
• „Zamiatanie” językiem policzków i podniebienia.

Ćwiczenia warg wzmacniają mięśnie warg i poprawiają ich elastyczność. Przykłady:

• Posyłanie całusków.
• Układanie ust na przemian w minkę wesołą i smutną, rozciąganie warg w uśmiechu i ściąganie w „ryjek”.
• Nakładanie na przemian wargi dolnej na górną i górnej na dolną.
• Parskanie, cmokanie.
• Wymawianie samogłosek (a, o, u, e, i, y) z charakterystycznym dla nich ułożeniem warg.

Ćwiczenia podniebienia miękkiego:

• Ziewanie.
• Wdech nosem i wydech ustami przy szeroko otwartych ustach.
• Chrapanie na wdechu i wydechu.

Metody na rozwijanie krytycznego czytania i interpretacji tekstu

Rozwijanie krytycznego czytania i interpretacji tekstu u dzieci jest kluczowym elementem w kształtowaniu pełnowartościowych umiejętności komunikacyjnych. Przekracza ono mechaniczne dekodowanie słów, otwierając drogę do głębszego rozumienia, analizy i wartościowania informacji.

Efektywny trening interpretacji treści i krytycznego myślenia wymaga rozróżnienia czytania aktywnego od pasywnego. Różnice między nimi prezentuje poniższa tabela:

W doskonaleniu sztuki pisania u dzieci ważne jest, aby stopniowo redukować używanie słów bez kontekstu, wypełniaczy nic niewnoszących do treści lub wręcz zaciemniających ją. Najczęściej są to przymiotniki (np. powtarzanie słów o zbliżonym znaczeniu – „piękny śliczny słodki uroczy mały kotek”), zaimki („on zrobił, on poszedł, a potem on zobaczył”), a także powtórzenia wynikające z semantyki, np. pleonazmy (tzw. masło maślnane), np. „mały kotek” (zdrobnienie wskazuje na rozmiar). Dzieci często używają ich, aby wypełnić lukę poznawczą lub z powodu ograniczonego słownictwa, bądź braku świadomości, jak uściślić przekaz. Oto jak możesz wspierać zwiększanie precyzji komunikacji pisemnej:

• Pytania pomocnicze. Po przeczytaniu fragmentu tekstu dziecka zadawaj pytania, które zmuszają do doprecyzowania. Przykładowo, zamiast „On poszedł tam”, zapytaj: „Kto dokładnie poszedł? Gdzie poszedł? Dlaczego tam poszedł?”. Pomaga to dziecku zidentyfikować brakujące informacje i zastąpić ogólniki konkretami.
• Bank słów dla często używanych, ale nieprecyzyjnych terminów. Jeśli dziecko często pisze „fajna rzecz”, można wspólnie szukać synonimów i określeń (np. zabawka, książka, przygoda, ciekawy eksperyment), które lepiej oddają intencję.
• Gry językowe polegające na opisywaniu przedmiotów bez użycia ogólników (np. „to”, „tamto”) lub odgadywanie przedmiotów na podstawie szczegółowych opisów budują świadomość wartości precyzyjnego języka.
• Zastępowanie zaimków. Podkreślanie w tekście zaimków (np. „on”, „ona”, „to”) i proszenie dziecka o wskazanie, kogo lub co dokładnie mają na myśli. 
• Uściślanie ogólników. Prezentowanie zdań z ogólnikami (np. „zrobił coś fajnego”) i prośba o ich rozbudowanie w konkretny sposób (np. „zbudował wysoką wieżę z klocków”).

Nadmierne użycie przymiotników i tzw. wypełniaczy (np. „bardzo”, „naprawdę”, „trochę”, „jakiś”, „jakby”) prowadzi do rozwlekłości i osłabia przekaz. Celem nie jest całkowita eliminacja przymiotników i przysłówków, lecz świadome i celowe ich użycie. Oto strategie, które sprawiają, że teksty dziecka nabierają sensu i „gęstości”, a przy tym stają się krótsze i łatwiejsze w odbiorze dla czytelnika:

• Poszukiwanie silniejszych słów. Zachęcaj dziecko do szukania mocniejszych czasowników i rzeczowników, które same w sobie zawierają informację przekazywaną przez przymiotnik. Na przykład, zamiast „bardzo szybko biec”, można użyć „pędzić”. Zamiast „bardzo duży i piękny dom”, można powiedzieć „rezydencja”.
• Ćwiczenia z synonimami pomagają poszerzyć słownictwo i znaleźć bardziej trafne określenia. Można prosić dziecko o zastąpienie kilku słów jednym, bardziej precyzyjnym.
• Detektor wypełniaczy. Proś dziecko, samo szukało w swoich tekstach słów takich jak „bardzo”, „naprawdę”, „po prostu”, „jakiś” i zastanawiało się, czy są one niezbędne. Jeśli po pominięciu tego słówka sens się nie zmienia albo się wzmacnia – jest ono zbędne.
• Czytanie własnego tekstu na głos może pomóc dziecku usłyszeć, które fragmenty są rozwlekłe.

Co zamiast wypełniaczy i ogólników? Proste i klarowne zdania zbudowane według schematu: podmiot + orzeczenie + dopełnienie. 

To podstawa jasnej komunikacji pisemnej, szczególnie w przypadku dzieci. Zapewnia czytelność i ułatwia odbiorcy zrozumienie głównej myśli. W języku polskim podmiot to wykonawca czynności, orzeczenie to czynność lub stan, a dopełnienie doprecyzowuje, do czego odnosi się orzeczenie. Przykładowe zdania mogą więc wyglądać tak:

• Mama czyta bajkę.
• Dziecko sprząta zabawki.
• Chłopiec rysuje dom.
• Dziewczynka pije wodę.
• Nauczyciel tłumaczy zadanie.
• Tata gotuje obiad.

Wprowadzenie do zasad konstruktywnej debaty i argumentacji

Debata kształtuje u dzieci liczne umiejętności. Jak podają autorzy opracowania „Debatowanie jako metoda pracy z uczniami” ten sposób rozmowy i rozważania problemów niesie następujące korzyści:

• rozwija umiejętność wypowiadania się na forum,
• rozwija umiejętność tworzenia logicznych, konkretnych i klarownych wypowiedzi,
• wzmacnia pewność siebie,
• uczy uważnego słuchania,
• uczy szacunku dla innych punktów widzenia,
• rozwija umiejętność twórczego i krytycznego myślenia;
• kształci umiejętność tworzenia różnorodnej, jasnej i efektywnej argumentacji;
• zwraca uwagę na to, jak istotne jest popieranie argumentów rzetelnymi dowodami;
• wspomaga procesy demokratyzacji szkoły.

Jak powinna przebiegać debata? Oto 8 zasad konstruktywnej debaty:

• Ustrukturyzowana forma i role

Debata powinna mieć określoną strukturę, np. taką jak debata oksfordzka, z wyraźnie zdefiniowanymi rolami mówców (np. propozycja i opozycja),  moderatora i sekretarza. Moderator odpowiada za prowadzenie dyskusji, rozdzielanie głosu, dbanie o porządek i kulturę wypowiedzi oraz pilnowanie czasu wystąpień.

•  Jasno określona teza

Temat debaty musi być trafnie sformułowany – nie może być zbyt trudny ani zbyt łatwy, ani zawierać niezrozumiałych pojęć. Powinien być wystarczająco kontrowersyjny, aby wzbudzać zainteresowanie.

• Argumentacja oparta na dowodach, nie opiniach

Uczestnicy powinni przedstawiać argumenty poparte rzetelnymi dowodami, a nie jedynie osobistymi opiniami. Nauczyciel powinien uczyć wyszukiwania informacji i weryfikowania źródeł.

• Kultura dyskusji i wzajemny szacunek

Należy bezwzględnie przestrzegać zasad kultury osobistej, unikać osobistych ataków i nie przerywać mówcom. Ważne jest, aby dzieci uczyły się szacunku dla osób o odmiennych poglądach.

• Ograniczenia czasowe

Każdy uczestnik ma ograniczony czas na swoje wystąpienie, a przestrzeganie tych limitów jest sygnalizowane.

• Kontrargumentacja

Po przedstawieniu argumentów strony muszą mieć możliwość odniesienia się do argumentów przeciwnika i próby ich obalenia przez prezentację własnych kontrargumentów.

• Bezstronność moderatora/sędziów.

Moderator powinien zachować bezstronność przez cały czas trwania debaty. Sędziowie, jeśli są obecni, również powinni być obiektywni i oceniać debatę na podstawie jakości argumentacji, umiejętności przekonywania, jasności przekazu.

• Podsumowanie i wyciąganie wniosków

Każdą debatę należy zakończyć podsumowaniem, omówieniem rezultatów i sposobu jej prowadzenia. Warto zadać pytania, co należy ulepszyć, jakie argumenty były najbardziej przekonujące i czy ktoś zmienił swoje zdanie.

W tabeli poniżej znajdziesz ćwiczenia wspierające różne umiejętności komunikacyjne dopasowane do wieku dziecka i celu:

Progres umiejętności  komunikacyjnych dziecka najłatwiej zmierzyć, obserwując, ile słów używa, ile rozumie, a także jakie i jak złożone konstrukcje wykorzystuje. Przykładowo:

• Dziecko 3-letnie zna około 200 słów, używa zdań składających się z kilku wyrazów oraz stosuje podstawowe spójniki.
• Dziecko 4-letnie dużo pyta, zwłaszcza „Dlaczego?”, buduje zdania złożone z użyciem spójników, rozumie złożone polecenia i dłuższe opowieści.
• Dziecko 5–6-letnie zna już 4500 słów i potrafi grupować je w kategorie; rozumie też niektóre słowa abstrakcyjne, metafory oraz wyrazy nazywające stany mentalne. 
• Dziecko 6–7-letnie rozumie 90% słów używanych w jego otoczeniu. Ma bogate i zróżnicowane słownictwo. Używa go do budowania skomplikowanych opowieści, relacjonowania, rozmów z osobami w różnym wieku oraz osiągania swoich celów (np. perswazji, pocieszenia smutnego kolegi).

Pamiętaj jednak, że każde dziecko rozwija się w swoim tempie. W dalszej części artykułu znajdziesz informacje, co powinno Cię niepokoić w kontekście postępu umiejętności komunikacyjnych dziecka.

Komunikacja niewerbalna to przekazywanie i odbieranie informacji bez użycia słów. Obejmuje: gesty, mimikę, postawę ciała, kontakt wzrokowy, ton głosu czy dystans fizyczny. Wzmacnia, uzupełnia lub zastępuje komunikaty słowne. Jej celem jest wyrażenie emocji, intencji, postaw i stanu osoby nadającej komunikat. Oto 6 sposobów na to, jak wspierać rozwój komunikacji niewerbalnej u dziecka:

1. Naśladownictwo – zabawa w lustrzane odbicie. Poproś dziecko, aby odtwarzało Twoją minę. 
2. Lustro emocji – stańcie z dzieckiem przed lustrem i na zmianę róbcie różne miny, nazywając jednocześnie emocje (np. „teraz jestem wesoły/a”, „teraz jestem smutny/a”).
3. Nazywanie i wskazywanie emocji podczas codziennych interakcji. Można używać kart obrazkowych przedstawiających różne mimiki.
4. Detektyw emocji – podczas czytania książki lub oglądania bajki zatrzymaj się i zapytaj: „Jak myślisz, co czuje ta postać? Co mówi jej twarz?”.
5. Dotykanie i masowanie różnych części twarzy, połączone z nazywaniem ich, pomaga dziecku zyskać świadomość ruchów mięśni mimicznych.
6. Kalambury emocji – dziecko losuje kartkę z nazwą emocji i próbuje ją odegrać wyłącznie mimiką, a reszta zgaduje.

Empatia, czyli umiejętność współodczuwania, jest konieczna w efektywnej komunikacji, a przede wszystkim w budowaniu wartościowych relacji. Pozwala zrozumieć i wesprzeć drugą osobę. Dziecko przejawia zachowania empatyczne jeszcze przed 2. rokiem życia, ale umiejętność ta rozwija się stopniowo, wraz z intensywnością kontaktów społecznych. Oto jak możesz ćwiczyć z dzieckiem empatię i przyjmowanie perspektywy innej osoby:

• Rozmowy o uczuciach i nazywanie emocji

Pomagaj dziecku nazywać i rozumieć zarówno własne emocje, jak i te, których doświadczają inni. Można to robić poprzez pytania typu: „Jak myślisz, co teraz czuje ta postać/osoba?” lub „Widzę, że jesteś smutny, bo…”. Uznawaj emocje dziecka bez umniejszania ich znaczenia. Okazuj ciepło, troskę i zrozumienie, nawet w przypadku trudnych emocji. Komunikuj, że wszystkie uczucia są ważne i akceptowane.

• Zadawanie pytań z perspektywy innej osoby – „Jakbyś się czuł, gdyby…?”

To jedno z najskuteczniejszych narzędzi. Zachęcaj dziecko do wczuwania się w położenie innych, zadając pytania rozpoczynające się od: „Jakbyś się czuł, gdybyś Ty był na jego/jej miejscu?”. Może to dotyczyć postaci z bajek, kolegów z przedszkola/szkoły, czy nawet sytuacji obserwowanych w otoczeniu.

• Rozmowy o bohaterach literackich

Po przeczytaniu książki lub bajki, dyskutujcie o uczuciach bohaterów i ich motywacjach. Zapytaj dziecko, jak czuło się np. Brzydkie Kaczątko, które doświadczało odrzucenia, i jak pociecha by się czuła w podobnej sytuacji.

• Aktywne słuchanie i umiejętność dialogu

Ucz dziecko aktywnego słuchania przez zachęcanie do zadawania pytań po wypowiedzi drugiej osoby, a także do powtarzania tego, co usłyszało, w celu lepszego zrozumienia informacji.

Praktykujcie skupienie się na tym, co mówi druga osoba, unikanie przerywania i formułowanie konstruktywnej krytyki. Samemu dawaj przykład uważnego słuchania i reagowania na potrzeby innych.

• Odgrywanie ról i zabawy dramowe

Dzieci mogą odgrywać scenki z życia codziennego (np. rozwiązanie konfliktu z rówieśnikiem) lub fikcyjne sytuacje. Takie ćwiczenia uczą wyrażania własnych myśli i uczuć oraz interpretowania komunikatów od innych.

Co specjaliści zalecają rodzicom, którzy chcą wesprzeć dziecko w rozwijaniu umiejętności komunikacyjnych swoich dzieci? Oto 5 najistotniejszych porady i wskazówek, które powtarzają się w opracowaniach na ten temat:

1. Rozmowa z dzieckiem jest najważniejsza. Mów do swojego dziecka od urodzenia, a nawet od okresu prenatalnego. Gdy zaczyna mówić, wchodź z nim w rozmowę.
2. Słuchaj aktywnie. W ten sposób uczysz dziecko aktywnego słuchania, które jest niezbędne w dobrej komunikacji, i wspierasz je emocjonalnie.
3. Czytaj dziecku i z dzieckiem. Książeczki wzbogacają słownictwo. Czytanie na głos wspiera rozwój słuchu fonematycznego. Obrazki pozwalają rozwijać komunikację niewerbalną. Śledzenie historii uczy przewidywania i relacjonowania zdarzeń. Wspólnie spędzany czas wzmacnia więzi, co daje dziecku bezpieczną przestrzeń do swobodnej wypowiedzi. Same zalety!
4. Korzystaj z pomocy wizualnych. Łącz komunikat z obrazem oraz innymi doświadczeniami sensorycznymi.
5. Bądź na poziomie dziecka – mów do niego tak, aby Cię zrozumiało – ale też stawiaj przed nim wyzwanie. „Jeśli dziecko mówi w zakresie trzech lub czterech słów, spróbuj mówić zdaniami, które mają od trzech do pięciu słów” – pisze autorka poradnika „Jak wspierać rozwój językowy i komunikację dziecka”.

Konsultacja z logopedą jest zalecana, gdy dziecko nie osiąga minimalnych odpowiednich dla wieku etapów rozwoju w komunikacji. Niżej znajdziesz znaki ostrzegawcze dla dzieci w wieku 3–6 lat.

Kiedy iść do specjalisty z 3- albo 4-latkiem? Problemy z mową i komunikacją, które wymagają konsultacji

• Dziecko nie mówi – używa gestów, a wypowiada tylko pojedyncze słowa.
• 3-latek nie używa zdań 3-wyrazowych.
• Twoje dziecko ma niedługo 4. urodziny, a nie składa zdań, które mają co najmniej 4 słowa.
• Dziecko nie rozumie poleceń, które ma 2 albo więcej członów, np. „Odłóż łyżkę i chodź do mnie”.
• Otoczenie nie rozumie mowy dziecka.
• Dziecko nie rozumie prostych pytań.
• Dziecko w ograniczonym zakresie nazywa przedmioty i czynności.
• Dziecko doświadcza frustracji w sytuacjach wymagających mówienia.
• Dziecko zatrzymało się w rozwoju umiejętności komunikacyjnych albo utraciło niektóre z nich.

Kiedy skonsultować ze specjalistą problemy komunikacyjne u dziecka w wieku 5 i 6 lat?

• Dziecko używa tylko kilku słów.
• Maluch skraca i upraszcza wiele słów, ogranicza je np. do 1 sylaby.
• Dziecko ma trudność w opanowaniu nowych słów oraz przywołaniu już znanych.
• Przedszkolak używa gestów zamiast słów, np. wskazywanie palcem zamiast nazwania przedmiotu.
• Dziecko nie mówi pełnymi zdaniami.
• Maluch ma problem z pamięciowym opanowaniem wierszyka, piosenki, roli w przedstawieniu.
• Napotykasz problem z przeprowadzeniem sensowej rozmowy.
• Dziecko nie używa zdań, które mają 4 albo więcej słów.

Duża część współczesnej komunikacji odbywa się w sferze cyfrowej. Edukacja cyfrowa dzieci powinna uwzględniać więc zasady bezpieczeństwa i etykiety online. Najważniejsze 3 zasady porozumiewania się przez Internet to:

1. Ochrona prywatności. Ucz dziecko, jak tworzyć silne hasła i w jaki sposób chronić swoje treści przed dostępem niepowołanych osób.
2. Unikanie hejtu i cyberbullyingu – w obie strony. Ucz dziecko zdrowego podejścia do cudzych opinii w sieci, reakcji na akty przemocy w sieci, a także pokazuj znaczenie budującej komunikacji w sieci oraz skutki hejtu (w sposób dopasowany do możliwości poznawczych i wrażliwości dziecka).
3. Odpowiedzialność za słowa i czyny w sieci. Ucz dziecko, że anonimowość w sieci to tylko pozór, a wszystko, co mówimy i robimy, ma następstwa i wpływa na innych – tak samo jak w realnym świecie.

Dowiedz się więcej o tym, jak bezpiecznie wprowadzić dziecko w cyfrowy świat i kiedy jest na to gotowe. 

Najważniejsza strategia, jaką może przyjąć rodzic, który chce wspierać rozwój zdolności komunikacyjnych dziecka od najmłodszych lat, to przytomna obecność. Słuchaj uważnie, przemawiaj do dziecia, a gdy zacznie mówić – rozmawiaj z nim. Pamiętaj, aby robić to w sposób przystępny dla malca, dopasowany do jego możliwości poznawczych i językowych.

Czytaj dziecku oraz z dzieckiem, a także omawiaj z nim fabułę, emocje bohaterów, obrazki, a także własne uczucia i przemyślenia. Wspólnie trenujcie pisanie bez zapychaczy i ogólników dla większej precyzji wypowiedzi pisemnych. Ucz odróżniać treści prawdziwe od fałszywych i fakty od opinii. Krytyczne myślenie będzie niezbędną kompetencją, gdy Twoje dziecko wejdzie w dorosłe życie.